دررفتگی مچ پا زمانی اتفاق میافتد که استخوانهای مچ پا از جای طبیعی خود خارج شده و رباطها آسیب ببینند. این اتفاق بعد از زمین خوردن، پیچ خوردن پا یا ضربه شدید رخ میدهد و باعث درد و محدود شدن حرکت میشود. مچ پا در تحمل وزن بدن و حرکت روزمره نقش دارد، بنابراین آسیب دیدنش میتواند فعالیتهای ساده مثل راه رفتن یا دویدن را سخت کند.
در این مقاله ازوبسایت دکتر علیرضا موسویان متخصص مچ پا مشهد بررسی میکنیم که دررفتگی مچ پا چه علائمی دارد و چه روشهایی برای درمان و مراقبت بعد از آسیب وجود دارد.
دررفتگی مچ پا
دررفتگی مچ پا به دلیل جراحت و یا پارگی بافت نرم، در اثر اعمال نیروی ناگهانی به مچ پا ایجاد میشود که باعث میشود مچ پا به سمت خارج دامنهی طبیعی حرکتی خم شود. وقتی چنین اتفاقی میافتد، استخوانها از محل طبیعی خود خارج میشوند و در نتیجه ایجاد دررفتگی میکنند. بسته به جهت حرکت استخوانها، ممکن است استخوانها، رباطها، تاندونها یا غضروفهای اطراف آسیب ببینند. دررفتگی مچ پا اغلب با شکستگی همراه است.
دررفتگی مچ پا یک وضعیت اورژانسی پزشکی است که میتواند تمام ساختارهای مچ پا آسیب برساند. خونرسانی یا اتصالات عصبی به مچ پای شما نیز ممکن است آسیب ببیند و پوست و بافت نرم اطراف مچ پای شما در اثر شکستگی استخوان پاره یا بریده شود. تشخیص و درمان سریع دررفتگی مچ پا توسط یک متخصص اهمیت بسیار زیادی دارد؛ زیرا ممکن است در کنار دررفتگی برخی از رباطها و قسمتهای جانبی نیز دچار آسیب شوند. همچنین عدم جراحی یا درمان مناسب میتواند در آینده عوارض خطرناکی مانند آرتروز مچ پا و افت شدید عملکردی را برای فرد مبتلا ایجاد کند.
علائم در رفتگی مچ پا چیست؟
مچ پا مفصلی است که ساق را به کف پا متصل میکند. تیبیا و فیبولا، دو استخوان پایین ساق پا هستند که به همراه تالوس، استخوان کف پا، مفصل مچ پا را تشکیل میدهند. رباطها اطراف مفصل را گرفته و ثبات لازم را به مفصل میدهند، از آنجا که این مفصل باید کل وزن بدن را هنگام راه رفتن، دویدن، پریدن و فعالیتهای ایستاده تحمل کند، باید از ثبات و پایداری زیادی برخوردار باشد. اما علاوه بر ثبات، مفصل مچ پا باید انعطافپذیری لازم را داشته باشد تا امکان ایستادن، راه رفتن و دویدن و… را برای انسان فراهم کند.
علائم دررفتگی مچ پا شامل درد شدید، ورم، تغییر شکل و کبودی میشوند که ممکن است باعث ناتوانی در راه رفتن، تغییر شکل مچ پا، بیحسی یا سوزنسوزن شدن در پاها و حتی درد پاشنه شود. در حالتی که استخوان به طور غیرطبیعی بیرون زده و فشار به پوست وارد کند، مشکلاتی مانند درد مفاصل، تورم، مشکل در حرکت دادن ناحیه آسیبدیده، ناتوانی از ایجاد فشار روی مفصل و تغییر رنگ پوست نیز ممکن است رخ دهد. در نیمه در رفتگی، بخشی از استخوان از محل خود جابهجا میشود که علائمی مانند درد، تورم، بیحسی، آسیب عصب حسی و حرکتی، کوتاه دیدهشدن پا، و ناتوانی در حرکتدادن مفصل را ایجاد میکند.
تشخیص در رفتن مچ پا
برای تشخیص دررفتگی مچ پا، مراجعه به دکتر علیرضا موسویان متخصص مچ پا الزامی است؛ پزشک اطلاعاتی از شما جمعآوری میکند، از جمله سوابق آسیبهای قبلی، داروهای مصرفی و بیماریهای قبلی. همچنین پزشک سؤالاتی درباره وقوع دررفتگی و سوابق آسیبهای شما میپرسد تا نوع و مکان دررفتگی را تشخیص دهد. تغییر شکل مچ پا میتواند در تشخیص، نقش مهمی داشته باشد.
بررسی فیزیکی برای ارزیابی وضعیت عصبها و جریان خون نیز انجام میشود. از تصاویر رادیولوژی مانند اشعه ایکس استفاده میشود تا شکستگیها و تغییرات در مفصل مشاهده شود. اگر دررفتگی شدید باشد و اجزای دیگر نیز درگیر باشند، آزمایشهای تصویربرداری مانند سیتیاسکن یا امآرآی ممکن است توصیه شود.
دکتر موسویان ممکن است حرکت استخوان در ناحیه آسیب دیده را بررسی کرده و تصویربرداری انجام دهد تا جزئیات بیشتری از وضعیت را بررسی کند. معمولاً عکسبرداری با اشعه ایکس برای شناسایی شکستگی و بدشکلی مفصل کاربرد دارد. همچنین برای تشخیص آسیب به رباط یا تاندون، سیتیاسکن یا امآرآی ممکن است اجرا شود. این تستها به دکتر موسویان کمک میکنند تا اطمینان حاصل کند که درمان مناسبی اعمال شود.
علل در رفتن مچ پا
دررفتگی مچ پا ممکن است به دلیل وارد شدن نیروی رو به عقب، قدامی یا جانبی به مفصل رخ دهد. حالت دررفتگی خلفی مچ پا، شایعترین حالت است و اغلب در اثر تصادفات مانند سقوط از ارتفاع رخ میدهد. حالتهای دیگر دررفتگی شامل دررفتگی قدامی و جانبی هستند که ممکن است به دلیل فشار پیچشی یا تصادفات مختلف ایجاد شوند. در مواجهه با این نوع آسیب، کودکان و نوجوانان و افراد با ضعف عضلات مچ پا بیشتر در معرض خطر قرار دارند.
دررفتگی که یکی از آسیب های مچ پا است؛ زمانی اتفاق میافتد که استخوانهای این مفصل از جای طبیعی خود خارج شوند. در واقع با بروز دررفتگی ارتباط بین تیبیا و تالوس در مفصل مچ پا قطع میشود. در این حالت فرد آسیبدیده درد شدیدی را تجربه کرده و مچ پا به شدت ورم میکند. علاوه بر این موارد زیر را بهعنوان علائم در رفتگی مچ پا در نظر میگیرند:
- درد شدید و ناگهانی در لحظه بروز آسیب
- تورم سریع و کبودی در اطراف مچ پا
- حساسیت به لمس و تشدید درد با فشار روی ناحیه
- ناتوانی در راه رفتن یا وارد کردن وزن روی پا
- محدودیت یا سختی حرکت مچ پا
- تغییر شکل ظاهری مفصل نسبت به پای سالم
- در موارد شدید، بیرونزدگی استخوان از پوست
- گاهی بیحسی یا سوزنسوزن شدن پا به دلیل فشار به عصبها
- در برخی موارد، رنگپریدگی یا سردی پا به دلیل اختلال در خونرسانی
در صورت مشاهده علائم گفته شده حتما هرچه سریعتر به فوق تخصص مچ پا مراجعه کنید تا بررسیهای لازم در اسرع وقت انجام شود.
افراد در معرض خطر در رفتگی مچ پا
در صورت داشتن شرایط زیر، فرد بیشتر در معرض خطر در رفتگی مچ پا قرار دارد:
- انجام دادن حرکات ورزشی حرفهای
- داشتن سابقهی شکستگی، دررفتگی و پیچ خوردگی مچ پا در گذشته
- غیر طبیعی بودن مچ پا از بدو تولد
- ابتلا به نشانگان اهلرز دنلوس. (Ehlers-Danlos syndrome) که باعث ضعیف شدن و شل شدن رباطها میشود
- سیگاری بودن
- چاق بودن
نحوه تشخیص دررفتگی مچ پا
برای تشخیص دررفتگی مچ پا، دکتر موسویان متخصص مچ پا ابتدا از شما درباره نحوه آسیبدیدگی و سوابق پزشکی سؤال میکند تا بهتر متوجه شرایط شود. سپس مچ پا از نظر ورم، تغییر شکل، میزان درد و حساسیت به لمس بررسی میشود و جریان خون و وضعیت عصبها هم ارزیابی خواهد شد.
در بیشتر موارد، عکس ساده با اشعه ایکس کمک میکند تا وجود شکستگی مچ پا یا جابجایی استخوان مشخص شود. اگر آسیب پیچیدهتر باشد یا احتمال صدمه به رباطها و بافتهای نرم وجود داشته باشد، ممکن است سیتیاسکن یا امآرآی تجویز شود. این روشها به دکتر موسویان کمک میکنند بهترین درمان را انتخاب کند.
عوارض دررفتگی مچ پا
در رفتگی مچ پا ممکن است عوارضی به همراه داشته باشد، از جمله:
- سفتی در مفصل (فیزیوتراپی ممکن است به حل این مشکل کمک کند).
- آرتریت مچ پا باعث ایجاد درد مزمن مچ پا میشود.
- عفونت که ممکن است نیاز به درمان با آنتی بیوتیک یا جراحی تکمیلی داشته باشد.
- یک استخوان شکسته که به درستی درمان نمیشود که ممکن است نیاز به عمل جراحی تکمیلی داشته باشد.
- درد ناشی از صفحات و پیچهای مورد استفاده در جراحی (ممکن است بعداً برداشته شود).
- مشکلات بهبود زخم
- آسیب عروق خونی یا عصبی ناشی از دررفتگی یا شکستگی
- لخته خون
راههای درمان دررفتگی مچ پا
برای درمان دررفتگی مچ پا بسته به میزان و سطح آسیب، روشهای زیر قابل انجام است:
۱. درمان خانگی در رفتگی مچ پا
اگر میخواهید برای درمان در رفتگی مچ پا در خانه اقدام کنید، لازم است تا زمانی که درد مچ پا ادامه دارد، از ایستادن طولانی مدت اجتناب کنید. پس از مراجعه به دکتر علیرضا موسویان و اقدامات درمانی، از کمپرس یخ برای کاهش التهاب و درد استفاده کنید. این کار را روزی سه بار به مدت ۱۰ تا ۱۵ دقیقه انجام دهید، به ویژه در ۲۴ تا ۴۸ ساعت اول. حتماً یخ را در یک حوله یا پارچه بپیچید و برای کنترل فشار و ورم، از بستن باند کشی استفاده کنید. برای کاهش ورم، پاها را بالاتر از سطح قلب نگه دارید.
۲. استفاده از مسکن
در درمان دررفتگی مچ پا، اولین گام تسکین درد است که معمولاً با تجویز داروهای مسکن و ضدالتهاب انجام میشود. برخی از مسکنها شامل ژل پیروکسیکام، ژل دیکلوفناک، ایبوپروفن، ناپروکسن و قرص دیکلوفناک هستند. اگر درد پس از یک هفته بهبود نیابد یا با کبودی و تورم شدید همراه باشد، مراجعه به پزشک ارتوپد توصیه میشود. درمانهای ممکن شامل بریس و آتل برای تثبیت، آسپیراسیون مفصل، تجویز داروهای کاهنده درد و التهاب، فیزیوتراپی، تزریق استروئید، و در موارد شدیدتر جراحی میشود.
۳. جا انداختن مفصل
در درمان دررفتگی مچ پا، جا انداختن مفصل به عنوان اولین گام بسیار حائز اهمیت است. این عمل به بازگرداندن مفصل به حالت طبیعی کمک میکند. نحوه جا انداختن در رفتگی مچ پا به این صورت است که ممکن است نیاز به حرکات کششی خفیف و مصرف داروهای کاهنده درد باشد. دکتر علیرضا موسویان ممکن است آزمایش تصویربرداری رادیولوژی را تجویز کرده و در صورت لزوم، آتل یا گچ را برای حمایت از مفصل توصیه کند. همچنین، استراحت و اجتناب از فشار زیاد بر مچ پا نیز برای بازیابی سریعتر مفید است.
۴. فیزیوتراپی
پس از پایان دوره نقاهت جراحی دررفتگی مچ پا، انجام جلسات فیزیوتراپی برای بیمار ضروری است. این فرایند با هدف بهبود دامنه حرکتی مفصل و تقویت عضلات مچ پا انجام میشود. روند بهبودی معمولاً سریع است، اما عواملی مانند سن و مشکلات گردش خون ممکن است تأثیرگذار باشند. فیزیوتراپیست ممکن است تمرینات خاصی را برای ادامه درمان در خانه توصیه کند.
پیشگیری از دررفتگی مفاصل امکانپذیر نیست. اما در هنگام ورزش و فعالیتهای سنگین، حرکات شدید وارد آسیب و ضربه نشوید. بهویژه در کودکان که بیشتر در معرض آسیب قرار دارند، در هنگام بازی و فعالیت باید احتیاط نمود.
۵. جراحی
گاهی جا انداختن مفصل نیاز جراحی دارد زیرا روشهای دیگر جواب نمیدهد؛ جراحی ممکن است در مواقعی نظیر دررفتگیهای مکرر یا آسیب به استخوان، ماهیچه یا تاندونها اجرا شود. جراح ارتوپد در این جراحیها به اصلاح مفصل آسیبدیده میپردازد و پس از عمل، بیمار را تحتنظر دارد تا از درستی درمان اطمینان حاصل شود. در صورت لزوم، از درمان های کم تهاجمی مانند آرتروسکوپی، بازسازی بافت آسیبدیده یا آرتروپلاستی (تعویض مفصل با پروتز) نیز در این جراحیها استفاده میشود. پس از جراحی، توانبخشی و گسترش فعالیتهای فیزیکی با ویزیتهای مستمر و فیزیوتراپی ضروری است. مدت زمان بازیابی نیازمند شدت پیچ خوردگی مچ پا و نوع جراحی است و ممکن است مدتها به طول بیانجامد.
در صورت پیچیدگی آسیب یا عدم بهبود با درمانهای خانگی، مراجعه به بهترین دکتر ارتوپد مشهد توصیه میشود تا تحت نظر متخصصین درد، ارزیابی دقیقتری انجام شده و در صورت نیاز از روشهای پیشرفتهتری مانند تزریقهای تخصصی یا درمانهای غیرجراحی استفاده شود.
سوالات متداول
۱. آیا در رفتگی مچ پا در عکس مشخص میشود؟
بله، دررفتگی مچ پا معمولا در عکس ساده رادیولوژی مشخص میشود چون استخوانها از جای اصلی خود جابهجا شدهاند. البته در برخی موارد برای بررسی دقیقتر ممکن است پزشک از MRI یا CT اسکن هم کمک بگیرد.
۲. علائم در رفتگی قوزک پا چیست؟
دررفتگی قوزک پا معمولا با درد شدید و ناگهانی، تورم، تغییر شکل مفصل و ناتوانی در راه رفتن خودش را نشان میدهد. در بعضی موارد هم کبودی و بیحسی اطراف مچ دیده میشود که نشانه آسیب جدیتری است.
۳. درمان دررفتگی قوزک پا چگونه است؟
دررفتگی قوزک پا معمولا با جا اندختن توسط پزشک، ثابت نگه داشتن مفصل با آتل یا گچ و استراحت درمان میشود. اگر آسیب شدید باشد، ممکن است جراحی هم لازم شود.
۴. آیا دررفتگی مچ پا نیاز به گچ گرفتن دارد؟
در موارد شدید دررفتگی مچ پا، پزشک ممکن است برای ثابت نگهداشتن مفصل و جلوگیری از حرکتهای اضافی، از گچ یا آتل استفاده کند. در آسیبهای خفیفتر، استفاده از بریس یا بانداژ کافی است.
۵. دررفتگی مچ پا با پیچخوردگی چه فرقی دارد؟
دررفتگی مچ پا یعنی استخوانها از جای خود خارج شدهاند، اما پیچخوردگی فقط کشیدگی یا پارگی رباطها بدون جابجایی استخوان است.
۶. چه مدت بعد از دررفتگی مچ پا میتوان ورزش را شروع کرد؟
معمولاً بعد از کاهش درد و تورم و تثبیت مفصل، یعنی حدود ۴ تا ۶ هفته، میتوان ورزش سبک را شروع کرد. ورزشهای سنگینتر بعد از ۲ تا ۳ ماه مجاز است.
۷. آیا دررفتگی مچ پا هزینه درمان زیادی دارد؟
هزینه درمان دررفتگی مچ پا بستگی به شدت آسیب دارد؛ موارد خفیف با استراحت، بانداژ یا آتل معمولاً هزینه کمی دارند، اما اگر نیاز به جراحی یا بستری باشد، هزینه درمان بیشتر خواهد شد.
۸. چگونه بفهمیم که مچ پا دررفته است یا فقط پیچ خورده؟
دررفتگی مچ پا زمانی رخ میدهد که استخوانهای مفصل از محل طبیعی خود خارج شوند، در حالی که پیچخوردگی به دلیل کشیدگی یا پارگی رباطها ایجاد میشود. علائم دررفتگی شامل درد شدید، تغییر شکل واضح مفصل، ناتوانی در حرکت دادن پا و ورم شدید است. اگر مچ پای شما ظاهری غیرطبیعی دارد یا تحمل وزن روی آن غیرممکن است، باید فوراً به دکتر علیرضا موسویان مراجعه کنید.
۹. درمان دررفتگی مچ پا چیست و چقدر طول میکشد؟
درمان شامل جا انداختن مفصل توسط دکتر علیرضا موسویان، بیحرکت کردن مچ پا با آتل یا گچ، مصرف داروهای ضدالتهاب و انجام فیزیوتراپی است. مدت زمان بهبودی بستگی به شدت آسیب دارد، اما معمولاً ۴ تا ۸ هفته طول میکشد تا مچ پا به حالت طبیعی برگردد.
۱۰. آیا بعد از دررفتگی مچ پا، احتمال تکرار آن وجود دارد؟
بله، اگر عضلات و رباطهای اطراف مچ پا ضعیف شده باشند یا فرد به طور کامل دوره توانبخشی را طی نکرده باشد، احتمال دررفتگی مجدد افزایش مییابد. برای پیشگیری، انجام تمرینات تقویتی، پوشیدن کفش مناسب و اجتناب از حرکات ناگهانی و پرفشار توصیه میشود.