درمان پای دیابتی

پای دیابتی یکی از عوارض بیماری دیابت است که در پاها رخ می دهد. به طور کلی پای دیابتی از مشکلات شایع افراد مبتلا به دیابت محسوب می شود که ممکن است در اثر آن بیمار پای خود را از دست دهد. به همین علت افراد دیابتی باید مراقبت های ویژه ای داشته تا از بروز عفونت و زخم های غیرقابل کنترل جلوگیری کنند. ما در این مقاله از وبسایت دکتر علیرضا موسویان جراح پا و متخصص پا مشهد نکاتی را برای شناسایی و کنترل عفونت پای دیابتی و جلوگیری از ابتلا به آن و درمان آن برای شما شرح خواهیم داد.

پای دیابتی چیست؟

علائم بیماری پای دیابتی

بیماری پای دیابتی ممکن است علائم زیادی را برای بیمار ایجاد کند و دانستن علائم اولیه آن برای بیمار بسیار ضروری است، زیرا تشخیص زودهنگام برای جلوگیری از عوارض جدی ضروری است. در مراحل اولیه این عارضه که زخم به وجود می آید، فرد در پا حسی نداشته و درد را احساس نمی کند. همچنین بیمار هیچگونه فشار، گرما و سرما را نیز حس نمی کند.

به طور کلی، علائم اولیه پای دیابتی عبارتند از: 

• ضعف یا از دست دادن احساس در پا
• احساس بی حسی و گزگز در پاها
• ظاهر شدن زخم یا جوش بدون درد
• تغییر رنگ پوست پا
• تغییر در دمای پوست پا
• احساس سوزن سوزن شدن دردناک

در مراحل خطرناکتر که زخم بهبود نیافته و وخیم می شود، در عروق و خونرسانی پا اختلال ایجاد شده است. بنابراین پای دیابتی باعث بروز بی حسی و کرختی پا و عفونت یا عدم بهبود زخم پا می شود. در نتیجه اگر التهاب یا زخم پای دیابتی عفونی شود، علائم زیر ممکن است ظاهر شوند:

• افزایش کنترل نشده سطح قند خون
• دمای بالا در پاها
• بوی بد پا که به سختی می توان از شر آن خلاص شد
• ادم (احتباس مایعات) و تورم پا
• ایجاد چرک و آبسه در موارد زخم باز پا
• آتروفی پوست (خشکی) و عدم وجود نبض در پا

عوارض زخم پای دیابتی

نوروپاتی دیابتی و بیماری‌های عروق محیطی شرایطی جدی هستند که باید از آن‌ها مراقبت شود و هر دو باعث عوارضی می‌شوند که می‌تواند اثرات منفی جدی داشته باشد. این عوارض ممکن است شامل هر کدام از موارد زیر باشد:

• ایجاد زخم و جراحاتی در پاها که خوب نمی‌شوند.
• عفونت‌ها از جمله عفونت پوست، عفونت استخوان و آبسه ها
• گانگرن (عفونت موجب از بین رفتن و مرگ بافت‌ها می‌شود)
• تغییر شکل پاها
• پای شارکوت (روی استخوان‌ها، مفاصل، بافت‌های نرم و مچ پا تاثیر می‌گذارد، استخوان‌ها ضعیف شده و به راحتی می‌شکند، مفاصل پا و مچ پا نیز دچار در رفتگی می شوند و موجب بد شکل شدن پاها می شود.)

مراحل پای دیابتی

چندین طبقه بندی برای مراحل پای دیابتی وجود دارد که هدف آنها ارزیابی وضعیت پای یک بیمار دیابتی و تخمین خطر ابتلا به زخم، التهاب استخوان، قانقاریا یا قطع عضو است.

یکی از رایج ترین طبقه بندی ها برای مراحل پای دیابتی سیستم واگنر است. این مرحله بندی با توجه به عوامل خطر اصلی برای ایجاد زخم پای دیابتی و عوارض آن مانند نوروپاتی، ایسکمی، بدشکلی استخوان پا، ضخیم شدن پوست در نواحی تحت فشار و اصطکاک روی پاها و تورم در پاها (ادم) شامل 6 مرحله از 0 تا 5 است. شش مرحله پای دیابتی عبارتند از:

مرحله 0: بیماران دیابتی دارای پاهای طبیعی، پوست طبیعی و هیچ نشانه یا زخم عمده ای مشاهده نمی شود.

مرحله 1: در این مرحله یک یا چند عامل خطر و همچنین ضخیم شدن پوست و ایجاد زخم سطحی یا جزئی مشاهده می شود.

مرحله 2: در این مرحله پای دیابتی، زخم ها اغلب در سطح کف پا، انگشتان پا و کناره های پا ایجاد می شوند.

مرحله 3: در این مرحله پای دیابتی با زخم های عمیق و ایجاد التهاب در استخوان دیده می شود.

مرحله 4: بیماران دیابتی در این مرحله دچار قانقاریای جزئی پا و مرگ بخشی از بافت های پا می شوند.

مرحله 5: در مرحله آخ قانقاریا در کل پا مشاهده شده و لازم است که قطع پا انجام شود.

درمان پای دیابتی

درمان مشکلات پای دیابتی با توجه به شدت بیماری متفاوت است و طیف گسترده‌ای از درمان‌های جراحی و غیر جراحی در دسترس است.

درمان‌های غیر جراحی

به طور معمول اولین روش درمان مشکلات پای دیابتی است. برخی از این درمان‌ها عبارتند از:

• تمیز نگه داشتن زخم و پانسمان
• ابزارهایی برای بی حرکتی مانند: Cast Boot و Total Contact Cast
• مراقبت دقیق از پاها زمانی که دچار گانگرن شده‌اند تا هنگامی که قطع شوند

درمان‌های جراحی

زمانی که روش‌های غیر جراحی برای درمان مشکلات پای دیابتی موثر نباشد می‌توان از روش‌های جراحی کمک گرفت. درمان های جراحی شامل موارد زیر است:

• برداشتن بافت مرده یا فاسد
• جرای پای شارکوت
• بای پس عروق برای بیماری عروق محیطی یا جراحی داخل عروقی و قرار دادن استنت

افراد دیابتی با چه شرایطی بیشتر در معرض این عارضه هستند؟

اگرچه اغلب بیماران دیابتی در معرض خطر ابتلا به پای دیابتی هستند، اما احتمال ابتلای برخی از افراد بیشتر است. از جمله افرادی که بیشتر در معرض خطر این عارضه قرار دارند، عبارتند از:

• افراد چاق
• افرادی که به صورت منظم قند خون، فشار و چربی خود را بررسی و کنترل نمی کنند.
• افراد سیگاری
• افرادی که بهداشت پا را رعایت نمی کنند.
• افرادی که عروق پای آن ها نارسایی دارد.
• افرادی که محدودیت حرکات مفصلی دارند.
• افرادی که فرم پا آن ها به دلیل فشار تغییر کرده است.
• افرادی که به دلیل دیابت، مشکل شبکیه و تاری دید دارند.

معمولا این عارضه قابل پیشگیری است ولی در صورت عدم پیگیری بیماری، احتمال قطع عضو افزایش می یابد. در بیماران دیابتی به دلیل اختلال در ترشح انسولین، سلول ها نمی توانند از قند درون عروق استفاده کنند. در نتیجه داخل عروق میزان گلوکز زیاد ولی در سلول ها میزان آن بسیار کم است. در نتیجه میزان گلوکز بالا در عروق، در خونرسانی به پا اختلال ایجاد می شود که احتمال ابتلا به به این عارضه افرایش می یابد.

علائم مهم برای افراد دیابتی

اگر دیابت دارید ، در صورت بروز هر یک از این مشکلات با متخصص پای دیابتی تماس بگیرید:

• تغییر در رنگ پوست
• تغییر در دمای پا
• ورم در پا یا مچ پا
• درد در پاها
• زخم های باز روی پا که دیر بهبود می یابند یا در حال خونریزی هستند
• ناخن های رشد کرده در گوشت یا ناخن هایی که آلوده به قارچ هستند
• میخچه یا پینه
• ترک های خشک در پوست ، به ویژه در اطراف پاشنه پا
• بوی غیرمعمول پا یا بویی که از بین نمی رود

5 عارضه رایج پای دیابتی

پای دیابتی می‌تواند عوارض جدی و گاهی غیرقابل‌جبرانی ایجاد کند. در ادامه به مهم‌ترین مشکلاتی که ممکن است برای بیماران دیابتی در ناحیه پا به‌وجود آید، اشاره می‌کنیم:

آبسه پا در بیماران دیابتی:

در پای دیابتی، حتی یک بریدگی یا زخم کوچک ممکن است به عفونت تبدیل شود. آسیب به اعصاب و رگ‌های خونی، همراه با ضعف سیستم ایمنی، احتمال بروز این عفونت‌ها را افزایش می‌دهد. بسیاری از این عفونت‌ها در زخم‌هایی ایجاد می‌شوند که پیش‌تر با آنتی بیوتیک درمان شده‌اند.
در موارد شدید، عفونت به بافت یا استخوان نفوذ کرده و منجر به تشکیل آبسه (حجم چرکی) می‌شود. درمان شامل تخلیه آبسه و گاهی برداشتن بخشی از بافت یا استخوان است. با این حال، روش‌های نوین مانند اکسیژن درمانی می‌توانند جایگزین‌های کم تهاجمی‌تری باشند.

قانقاریا و قطع جریان خون:

یکی از عوارض خطرناک پای دیابتی، قانقاریا است. این وضعیت زمانی ایجاد می‌شود که دیابت باعث کاهش جریان خون در انگشتان پا شود و در نتیجه، بافت‌ها از بین بروند. درمان معمول قانقاریا شامل اکسیژن‌درمانی یا جراحی برای برداشتن ناحیه آسیب‌دیده است.

تغییر شکل پا:

آسیب‌های عصبی ناشی از دیابت می‌تواند باعث ضعف عضلات پا شود. این ضعف ممکن است به ناهنجاری‌هایی مانند انگشت چکشی، انحراف انگشتان یا تغییر قوس کف پا منجر شود. چنین تغییراتی علاوه بر ایجاد درد، احتمال ایجاد زخم و عفونت را نیز افزایش می‌دهند.

مفصل شارکو (Charcot Foot):

قطع عضو در پای دیابتی:

مشکلات مربوط به جریان خون و اعصاب باعث می شود که افراد مبتلا به دیابت از ناحیه پا آسیب ببینند و تا زمان بروز عفونت متوجه آن نشوند. وقتی عفونت قابل بهبود نیست، آبسه ایجاد می کند یا جریان خون کم منجر به قانقاریا می شود ، قطع عضو اغلب بهترین روش درمانی است.

توصیه های خودمراقبتی برای پیشگیری از بروز پای دیابتی

با مراقبت مداوم از پا و رعایت نکات زیر می توان ازاین عارضه و عوارض آن پیشگیری کرد:

• هر روز بعد از فعالیت روزمره پاهای خود را با آب و صابون شستشو دهید.
• بعد از شستشو پاهای خود را خشک کنید، زیرا رطوبت خود عامل به وجود آمدن عفونت است.
• پس از شستشو پای های خود را با کرم مرطوب کننده ماساژ دهید.
• پاهای خود را معاینه و بررسی کنید تا زخم، قرمزی، تاول، تورم، خراشیدگی روی آن یا لابه لای انگشتان پا نباشد.
• حداقل سالی دو بار پزشک باید پاهای شما را معاینه کند تا آسیب های وارده به پا را بتواند تشخیص دهد.
• جوراب مناسب مخصوصا نخی بپوشید. جوراب پلاستیکی استفاده نکنید. دقت کنید جراب درز نداشته باشد زیرا باعث فشار به پا می گردد.
• حتما از کفش مناسب و طبی استفاده کنید.
• داخل خانه صندل جلوبسته پوشیده و برای جلوگیری از تعریق چند مرتبه آن را از پای خود درآورید.
• پاها را به مدت طولانی آویزان نگه ندارید.
• ناخن های پای خود را کوتاه و صاف کنید. ناخن های بلند در گوشت پا فرو می روند که باعث بروز مشکل می شود.
• میزان قند خون و بیماری دیابت خود را حتما کنترل کنید.

برای زخم دیابت چی بخوریم؟ تغذیه مناسب بیماران زخم پای دیابتی

در ادامه، به مواد مغذی مهم و منابع غذایی توصیه شده برای بیماران زخم پای دیابتی پرداخته می‌شود.

۱. پروتئین‌ها: ستون اصلی ترمیم بافت‌ها

پروتئین‌ها بخش اساسی در بازسازی بافت‌های آسیب‌دیده و تقویت سیستم ایمنی هستند. کمبود پروتئین می‌تواند فرآیند بهبود زخم‌ها را به تأخیر بیندازد. توصیه می‌شود که بیماران مبتلا به دیابت با زخم پا مقدار کافی پروتئین از منابع زیر دریافت کنند:

• مرغ و ماهی: منابع پروتئینی کم چرب و غنی از اسیدهای چرب امگا-۳ که خاصیت ضد التهابی دارند.
• تخم مرغ: یک منبع کامل از پروتئین که تمامی اسیدهای آمینه ضروری را داراست.
• حبوبات: مثل عدس و نخود که پروتئین گیاهی باکیفیت و فیبر فراهم می‌کنند.

پروتئین‌ها به ترمیم بافت‌ها، تقویت عضلات و سیستم ایمنی بدن کمک می‌کنند.

2. ویتامین C: تقویت‌کننده سیستم ایمنی و تسریع‌کننده بهبود زخم

ویتامین C یکی از آنتی‌اکسیدان‌های قوی است که در تولید کلاژن نقش کلیدی دارد. کلاژن پروتئینی است که باعث تقویت و ترمیم بافت‌ها می‌شود. این ویتامین همچنین به بهبود سیستم ایمنی کمک می‌کند و از عفونت‌های زخم جلوگیری می‌کند.

• مرکبات: مانند پرتقال، گریپ‌فروت و لیمو سرشار از ویتامین C هستند.
• سبزیجات برگ‌سبز: مانند اسفناج و کلم بروکلی نیز از منابع غنی این ویتامین به شمار می‌روند.

۳. زینک (روی): عنصر کلیدی در ترمیم زخم

زینک نقش مهمی در ترمیم زخم‌ها و تقویت سیستم ایمنی ایفا می‌کند. کمبود زینک می‌تواند سرعت بهبود زخم‌ها را کاهش دهد. از آنجایی که بدن نمی‌تواند زینک را ذخیره کند، مصرف روزانه این عنصر ضروری است.

• گوشت قرمز کم‌چرب: یکی از منابع غنی زینک.
• غلات کامل: مانند جو دوسر و برنج قهوه‌ای.
• دانه‌ها و آجیل‌ها: مانند تخمه کدو و بادام که حاوی مقدار زیادی زینک هستند.

۴. اسیدهای چرب امگا-۳: کاهش التهاب و تسریع بهبود

اسیدهای چرب امگا-۳ دارای خواص ضد التهابی قوی هستند که می‌توانند به کاهش التهاب ناشی از زخم پای دیابتی کمک کنند. التهاب مزمن می‌تواند بهبود زخم را به تأخیر بیندازد، اما مصرف امگا-۳ می‌تواند این فرآیند را تسریع کند.

• ماهی‌های چرب: مثل ماهی سالمون، ساردین و تن منابع غنی از امگا-۳ هستند.
• دانه‌های چیا و کتان: منابع گیاهی امگا-۳.

۵. فیبر: کنترل قند خون و پیشگیری از عفونت‌ها

فیبر به کنترل علائم قند خون بالا کمک می‌کند و از نوسانات شدید آن جلوگیری می‌کند. کنترل قند خون یکی از مهمترین عوامل در پیشگیری از پیشرفت زخم پای دیابتی، حفظ قند خون نرمال و عفونت‌های احتمالی است.

• سبزیجات غیرنشاسته‌ای: مانند کلم بروکلی، هویج و فلفل دلمه‌ای.
• میوه‌های کم‌قند: مانند توت‌ها و سیب که علاوه بر فیبر، حاوی ویتامین‌ها و آنتی‌اکسیدان‌ها هستند.
• غلات کامل: مانند جو دوسر و نان سبوس‌دار.

۶. آب: عامل کلیدی در بهبود زخم‌ها

آب نقش مهمی در بهبود زخم‌ها دارد. کم‌ آبی بدن می‌تواند به تأخیر در بهبود زخم‌ها منجر شود، زیرا بافت‌ها برای بازسازی به مقدار کافی آب نیاز دارند. همچنین آب به دفع سموم از بدن کمک می‌کند که این امر در کاهش التهاب و عفونت‌ها مؤثر است. بیماران باید روزانه حداقل ۸ لیوان آب مصرف کنند. پس آب خوردن را اصلا فراموش نکنید.

۷. پرهیز از غذاهای مضر

بیماران مبتلا به زخم پای دیابتی باید از مصرف غذاهایی که موجب افزایش التهاب یا افزایش قند خون می‌شوند، خودداری کنند. این غذاها می‌توانند به تأخیر در بهبود زخم‌ها و حتی بدتر شدن وضعیت زخم منجر شوند.

• قندهای ساده: شیرینی‌ها، نوشیدنی‌های شیرین و غذاهای فرآوری شده با قند بالا.
• چربی‌های اشباع و ترانس: فست فودها، غذاهای سرخ شده و محصولات آماده.
• غذاهای حاوی سدیم بالا: که می‌توانند به افزایش فشار خون و مشکلات گردش خون منجر شوند.

نتیجه‌ گیری

پای دیابتی از جدی‌ترین عوارض دیابت است، اما با مراقبت صحیح، بررسی منظم و آگاهی از تغییرات پا می‌توان از بروز بسیاری از مشکلات آن پیشگیری کرد. رعایت بهداشت روزانه، استفاده از کفش و جوراب مناسب و مراجعه دوره‌ای به پزشک متخصص پا از اصلی‌ترین اقدامات پیشگیرانه هستند.

در کنار این مراقبت‌ها، ارزیابی فشار کف پا با استفاده از اسکنر فشار کف پا نقش مهمی در شناسایی نقاط پرفشار و پیشگیری از زخم‌های دیابتی دارد. این دستگاه با قابلیت تحلیل دقیق الگوی فشار و گام‌برداری، به پزشکان و متخصصان کمک می‌کند تا کفی‌های طبی و برنامه‌های اصلاحی متناسب با شرایط هر فرد طراحی کنند. انجام این بررسی‌ها نه‌تنها خطر زخم و عفونت را کاهش می‌دهد، بلکه به حفظ تحرک، تعادل و کیفیت زندگی بیماران دیابتی کمک می‌کند.

سوالات متداول