آیا تا به حال شده که بعد از یک روز طولانی، درست زمانی که بدنتان برای خواب آماده میشود، درد کف پا مثل یک زنگ هشدار بیموقع، خواب را از چشمانتان بگیرد؟ این تجربه بسیار کلافهکننده است؛ اینکه در طول روز مشکلی ندارید اما به محض دراز کشیدن، سوزش، تیر کشیدن یا گرفتگی در کف پا شروع میشود. بسیاری از مراجعین ما در کلینیک دکتر علیرضا موسویان، دقیقاً با همین شکایت مراجعه میکنند: «دکتر، چرا شبها پاهایم آرام و قرار ندارند؟»
ما به شما اطمینان میدهیم که این درد بیدلیل نیست و راهحل دارد.
در این مقاله جامع از وبسایت دکتر علیرضا موسویان بهترین جراح پا و مچ پا در مشهد، ما از کلیشهها فراتر میرویم. نهتنها ۶ علت اصلی درد کف پا در شب را بررسی میکنیم، بلکه نگاهی تخصصی به فیزیولوژی درد در زمان استراحت خواهیم داشت.
آنچه در ادامه خواهید خواند: از تفاوت درد عصبی و عضلانی گرفته تا نقش سیستم گردش خون در بدتر شدن درد در شب و در نهایت، استراتژیهای درمانی که دکتر موسویان برای بازگشت شما به زندگی بدون درد پیشنهاد میدهند.
💡 خلاصه این مقاله:
درد کف پا در شب معمولاً ناشی از التهاب (فاشیای پلانتار)، فشارهای عصبی (نوروپاتی یا سندرم تونل تارس) یا کمبودهای تغذیهای است. در شب، به دلیل کاهش سطح کورتیزول (هورمون ضدالتهاب طبیعی بدن) و تغییر وضعیت قرارگیری پا، این التهابات خود را بیشتر نشان میدهند. درمان از حرکات کششی ساده شروع شده و در موارد حاد به مداخلات تخصصی دکتر علیرضا موسویان متخصص ارتوپد ختم میشود.
چرا درد کف پا در شب تشدید میشود؟
شاید بپرسید: «چرا در طول روز که راه میروم درد کمتری دارم، اما شب موقع استراحت درد شروع میشود؟»
پاسخ دکتر موسویان، جراح ارتوپد پا: تشدید درد کف پا در شب به سه دلیل عمده است: ۱. کاهش سطح کورتیزول (هورمون ضدالتهاب بدن) در شب، ۲. تمرکز ذهنی بیشتر بر درد به دلیل نبود محرکهای محیطی، و ۳. وضعیت پا در هنگام خواب که باعث انقباض کوتاه فاشیا و تاندونها میشود.
نقش هورمونها و چرخه شبانهروزی
طبق تجربه دکتر موسویان، سیستم ایمنی بدن ما در شب فعالیتهای ترمیمی خود را افزایش میدهد. این فرآیند باعث آزاد شدن مواد شیمیایی التهابی میشود. از طرفی، سطح کورتیزول خون در اواخر شب به کمترین میزان خود میرسد. این یعنی “ترمز” طبیعی التهاب برداشته شده و دردهایی که در طول روز مخفی بودند، شعلهور میشوند.
بیومکانیک خواب
وقتی میخوابید، اکثر افراد پاهای خود را در حالت “پلانتار فلکشن” (نوک پنجه رو به پایین) قرار میدهند. این حالت باعث کوتاه شدن بافتهای کف پا میشود. به محض اینکه صبح پا را روی زمین میگذارید یا شب در تخت جابجا میشوید، این بافتهای منقبض شده کشیده میشوند و درد شدیدی ایجاد میکنند.
علت اول: التهاب فاشیای پلانتار (Plantar Fasciitis)
اگر در اولین قدمهای صبحگاهی یا بعد از دراز کشیدن طولانی احساس فرو رفتن میخ در پاشنه دارید، مقصر اصلی همینجاست.
پاسخ دکتر موسویان، جراح ارتوپد پا: التهاب فاشیای پلانتار شایعترین علت درد کف پاست. این رباط قطور که پاشنه را به انگشتان وصل میکند، بر اثر فشار زیاد دچار پارگیهای میکروسکوپی میشود. درد آن در شب به دلیل سفت شدن رباط در حالت استراحت است.
علائم اختصاصی در شب:
- احساس سوزش یا درد خنجری در قوس پا و پاشنه.
- دردی که با اولین قدم بعد از بیدار شدن به اوج میرسد.
نکته تخصصی از دکتر موسویان: ما متوجه شدیم که بسیاری از ورزشکاران یا افرادی که ساعات طولانی میایستند، فاشیای پلانتار را با درد ساده خستگی اشتباه میگیرند. اگر این التهاب درمان نشود، میتواند منجر به ایجاد “خار پاشنه” شود که درمان را بسیار پیچیدهتر میکند.
علت دوم: نوروپاتی محیطی (Peripheral Neuropathy)
آیا احساس برقگرفتگی، گزگز یا مورمور شدن در کف پا دارید؟
پاسخ دکتر موسویان، جراح ارتوپد پا: نوروپاتی محیطی ناشی از آسیب به اعصابی است که سیگنالها را به پا میبرند. شایعترین دلیل آن دیابت است. درد نوروپاتیک در شب به این دلیل بدتر میشود که مغز محرکهای کمتری دریافت کرده و سیگنالهای درد عصبی را با شدت بیشتری پردازش میکند.
چرا دیابتیها شبها بیشتر رنج میبرند؟
تحقیقات جدید نشان میدهد که نوسانات قند خون در طول شب میتواند باعث تحریک اعصاب آسیبدیده شود. دکتر موسویان تأکید دارد که بیماران دیابتی باید هرگونه درد شبانه را جدی بگیرند، زیرا این میتواند اولین نشانه از شروع زخمهای دیابتی یا تخریب پیشرفته اعصاب باشد.
علت سوم: سندرم تونل تارس (Tarsal Tunnel Syndrome)
این مورد در واقع “تونل کارپال” پا است اما کمتر شناخته شده است.
پاسخ دکتر موسویان، جراح ارتوپد پا: سندرم تونل تارس زمانی رخ میدهد که عصب “تیبیال خلفی” در فضای تنگی به نام تونل تارس (مچ پا) تحت فشار قرار گیرد. این فشار باعث درد، بیحسی و سوزش در قوس و کف پا میشود که در شب به دلیل تورم بافتهای نرم اطراف عصب تشدید میگردد.
مقایسه علائم: درد عصبی در مقابل درد التهابی
| ویژگی | فاشیای پلانتار (التهابی) | سندرم تونل تارس (عصبی) |
| نوع درد | خنجری و تیز در یک نقطه | سوزشی و انتشاری (برقگرفتگی) |
| محل درد | بیشتر در پاشنه و قوس | کل کف پا و گاهی انگشتان |
| تحریک با لمس | درد با فشار مستقیم به پاشنه | درد با ضربه زدن به پشت قوزک داخلی |
علت چهارم: گرفتگی عضلات و عدم تعادل الکترولیتها
گاهی درد نیست، بلکه یک انقباض وحشتناک است که شما را از خواب میپراند.
پاسخ دکتر موسویان، جراح ارتوپد پا: گرفتگی عضلات پا در شب (Night Leg Cramps) ناشی از انقباض ناگهانی و غیرارادی عضلات کف پا یا ساق است. علل اصلی آن خستگی مفرط عضلانی، کمآبی بدن و کمبود مواد معدنی مانند منیزیم، کلسیم و پتاسیم است.
تجربه بالینی: دکتر موسویان در بسیاری از موارد متوجه شده است که بیمارانی که داروهای ادرارآور (برای فشار خون) مصرف میکنند یا فعالیت بدنی شدیدی در هوای گرم داشتهاند، بیشتر دچار این نوع درد شبانه میشوند.
علت پنجم: متاتارسالژی و مورتون نوروما
درد در قسمت جلویی کف پا (سینه پا).
پاسخ دکتر موسویان، جراح ارتوپد پا: متاتارسالژی به درد و التهاب در ناحیه سینه پا گفته میشود. مورتون نوروما نیز ضخیم شدن بافت اطراف اعصاب بین انگشتان پا است. هر دو وضعیت در شب به دلیل بازگشت خون و لنف به بافتهای ملتهب، باعث ایجاد حس سوزش و درد نبضدار میشوند.
اگر احساس میکنید “سنگی در کفشتان” یا “گرهای در جورابتان” است (حتی وقتی پا برهنه هستید)، احتمالاً دچار مورتون نوروما شدهاید. در کلینیک دکتر علیرضا موسویان، از روشهای تصویربرداری دقیق برای تفکیک این دو عارضه استفاده میشود.
علت ششم: نارسایی عروقی و بیماری شریان محیطی (PAD)
یک علت جدی که نباید نادیده گرفته شود.
پاسخ دکتر موسویان، بهترین دکتر ارتوپد پا مشهد: بیماری شریان محیطی (PAD) زمانی رخ میدهد که رسوب چربی در رگها، جریان خون به پاها را کاهش دهد. درد در شب به این دلیل است که وقتی دراز میکشید، نیروی جاذبه دیگر به جریان خون به سمت پایین کمک نمیکند و پاها دچار فقر اکسیژن (ایسکمی) میشوند. چربی و کلسترول بالا باعث گرفتگی و به وجود آمدن رسوب در رگها میشود. در کل میتوان گفت احتمال ایجاد مشکلات شریان پا، در افراد سیگاری، چاق، مسن، بیماران دیابت، بیماران قلب و عروق، افرادی که کلسترول بالا دارند، بیشتر است.
یک تست ساده خانگی: اگر با آویزان کردن پا از لبه تخت، درد شما کمی آرام میشود، این یک نشانه کلاسیک از مشکلات عروقی است و باید فوراً توسط جراح پا و مچ پا بررسی شود.
انواع مختلف درد کف پا در شب بر اساس محل درد؛ درد شما دقیقاً کجاست؟
درد پا در هر شکلی که باشد، آزاردهنده است. اما جالب است بدانید که «محل دقیق درد» یا «نوع احساسی که دارید»، زبان گویای بدن شما برای بیان علت اصلی مشکل است. طبق تجربه دکتر علیرضا موسویان، شناسایی کانون درد، اولین و مهمترین قدم برای درمان قطعی است.
پاسخ دکتر موسویان، متخصص ارتوپد پا: انواع درد کف پا در شب بر اساس موقعیت شامل درد پاشنه (التهاب فاشیا یا فشار عصبی)، درد شست پا (نقرس یا التهاب مفصل)، درد انگشتان (مورتون نوروما) و دردهای انتشاری (نوروپاتی محیطی) است. هر کدام از این محلها نشاندهنده آسیب به بافت، عصب یا مفصلی خاص در زنجیره حرکتی پا هستند.
درد در ناحیه پاشنه پا (Heel Pain)
بسیاری از دردهای شبانه در قسمت پایینی پاشنه متمرکز هستند. این درد ممکن است ایستادن یا راه رفتن را برای شما به شکنجه تبدیل کند.
- نوع احساس: ممکن است هنگام بیرون آمدن از تخت، دردی تیز، گزنده یا تیرکشنده احساس کنید.
- علت احتمالی: اگر درد به صورت نبضدار و حساس به لمس باشد، معمولاً ناشی از خستگی بیش از حد عضلات یا استفاده از کفشهای نامناسب است. اما اگر درد تیز و گزنده باشد و به صورت دورهای قطع و وصل شود، احتمال تحریک یا گیر افتادگی عصب در پاشنه بسیار بالاست.
درد شست پا (Big Toe Pain)
استخوانها و مفاصل شست پا هر روز به دلیل راه رفتن، دویدن و تحمل وزن بدن، فشار سنگینی را تحمل میکنند.
- نوع احساس: التهاب دردناک، تورم و قرمزی در اطراف مفصل شست.
- دیدگاه جراح: دکتر موسویان تأکید دارند که این درد میتواند ناشی از فعالیتهای شدید روزانه باشد که در شب خود را به صورت یک التهاب آزاردهنده نشان میدهد.
درد ناشی از بونیون یا انحراف شست (Bunion Pain)
بونیونها همان برجستگیهای استخوانی هستند که در مفصل پایه شست پا ایجاد میشوند و اغلب در لبه خارجی پا قابل مشاهدهاند.
- نوع احساس: این برجستگیها هنگام راه رفتن یا پوشیدن کفش بسیار ناراحتکننده هستند. اما در شب، حتی بدون فشار کفش، میتوانند باعث درد نبضدار و حساسیت شدید شوند که مانع از خواب عمیق میشود.
درد در سایر انگشتان پا
آیا انگشتان میانی شما دچار سوزش یا گزگز میشوند؟
- نوع احساس: سوزش، سوزنسوزن شدن و گاهی بیحسی کامل انگشتان.
- علت احتمالی: اعصابی که به انگشتان منتهی میشوند، در برابر فشار و استرس بسیار حساس هستند. اگر عصبی در این ناحیه تحت فشار قرار گیرد (مانند مورتون نوروما)، انگشتان شما شبها پالسهای درد یا بیحسی ارسال میکنند.
درد و گرفتگی در هنگام دراز کشیدن (Pain When Lying Down)
کرامپهای شبانه عضلات، انقباضات ناگهانی هستند که دقیقاً زمانی که دراز کشیدهاید یا در خواب هستید، به سراغتان میآیند.
- نوع احساس: دردی تیرکشنده و عمیق که از کف پا شروع شده و میتواند به سمت مچ پا و ساق پا حرکت کند. این گرفتگیها اغلب در عضلات ساق و ران نیز حس میشوند و فرد را ناچار به بلند شدن و کشش عضلات میکنند.
نوروپاتی محیطی (Peripheral Neuropathy)
این وضعیت ناشی از آسیب به اعصاب انتهایی بدن، بهویژه در پاهاست.
- نوع احساس: بیماران دکتر موسویان این درد را به صورت سوزش مداوم، فرو رفتن چاقو (درد خنجری) یا برقگرفتگی توصیف میکنند. بیحسی همزمان با درد، یکی از علائم کلاسیک نوروپاتی محیطی است که در شب به دلیل نبود محرکهای محیطی، شدتش در ذهن بیمار چندین برابر میشود.
دکتر علیرضا موسویان معتقد است: «تشخیص تفاوت بین درد عضلانی ساده و دردهای عصبی یا استخوانی در ناحیه پا، مرز بین یک درمان موفق و سالها تحمل درد مزمن است.»
آیا درد شما هم در یکی از این دستهبندیها قرار میگیرد؟ اگر پاسخ مثبت است، مشاوره با بهترین جراح پا و مچ پا در مشهد برای جلوگیری از تخریب بیشتر مفاصل و اعصاب، ضروریترین اقدام شماست.
درمان درد کف پا در شب به پیشنهاد دکتر علیرضا موسویان
بالاخره چگونه بخوابیم که دچار پا درد در شب نشویم؟
طبق پروتکلهای درمانی دکتر موسویان، درمان باید ترکیبی از روشهای فوری و اصلاحات ساختاری باشد:
درمانهای خانگی فوری
- کشش قبل از خواب: کشش ملایم تاندون آشیل و فاشیای پلانتار به مدت ۵ دقیقه قبل از رفتن به تخت.
- ماساژ با یخ: استفاده از یک بطری آب معدنی یخزده و غلتاندن آن زیر کف پا به مدت ۱۰ دقیقه (التهاب را خاموش میکند).
- حمام نمک اپسوم: منیزیم موجود در این نمک از طریق پوست جذب شده و گرفتگی عضلات را کاهش میدهد.
مداخلات تخصصی در کلینیک
- نایت اسپلینت (Night Splints): وسیلهای که پا را در طول شب در حالت کشیده نگه میدارد تا از کوتاه شدن فاشیا جلوگیری کند.
- کفیهای بیومکانیکال سفارشی: بر اساس اسکن دقیق پای شما ساخته میشود تا فشار را از نقاط دردناک بردارد.
- شاکویو تراپی (Shockwave Therapy): یک روش نوین و غیرتهاجمی که دکتر موسویان برای درمان موارد مزمن فاشیای پلانتار استفاده میکنند. این روش با ارسال امواج صوتی، روند ترمیم بافت را تسریع میکند.
درمانهای خانگی درد کف پا: چگونه در منزل درد را مدیریت کنیم؟
بسیاری از مراجعین قبل از نوبت ویزیت میپرسند: «دکتر، تا زمانی که به کلینیک برسیم، چه کاری در خانه انجام دهیم که درد کمتر شود؟»
پاسخ دکتر موسویان، جراح ارتوپد پا: موثرترین روشهای درمان خانگی درد کف پا شامل پروتکل RICE (استراحت، یخ، فشار ملایم و بالا نگه داشتن پا)، کشش فاشیای پلانتار، ماساژ با بطری آب یخ و حمام نمک اپسوم است. همچنین استفاده نکردن از پای برهنه روی سطوح سخت و استفاده از دمپاییهای طبی در منزل، کلید اصلی کاهش التهاب در مراحل اولیه است.
در ادامه، ۵ روش طلایی که طبق تجربه دکتر موسویان بیشترین اثربخشی را در کاهش دردهای شبانه و روزانه دارند، بررسی میکنیم:
جادوی “ماساژ یخی”
این روش برای کسانی که از التهاب شدید یا خار پاشنه رنج میبرند، معجزه میکند.
- روش انجام: یک بطری آب معدنی را فریز کنید. سپس در حالی که نشستهاید، کف پای خود را روی بطری قرار داده و آن را به جلو و عقب بغلتانید.
- چرا موثر است؟ این کار همزمان دو عمل را انجام میدهد: ۱. سرمادرمانی برای کاهش التهاب و ۲. ماساژ عمقی برای آزاد کردن گرههای عضلانی و فاشیای منقبض شده.
کشش “شصت پا” و فاشیا
یکی از دلایل درد شبانه، کوتاه شدن بافتها در طول استراحت است.
- تمرین: لبه تخت بنشینید، مچ پای دردناک را روی زانوی پای دیگر قرار دهید. انگشتان پا را با دست به سمت ساق پا بکشید تا در قوس پا احساس کشش کنید. این وضعیت را ۱۵ تا ۳۰ ثانیه نگه دارید.
- نکته دکتر موسویان: انجام این حرکت دقیقاً قبل از خواب و بلافاصله بعد از بیدار شدن (قبل از گذاشتن پا روی زمین)، تا ۵۰٪ درد اولین قدمهای صبحگاهی را کاهش میدهد.
استفاده از حمام نمک اپسوم
نمک اپسوم حاوی منیزیم سولفات است که از طریق پوست جذب شده و به آرامش عضلات کمک میکند.
- روش: یک تشت آب ولرم آماده کنید و نصف فنجان نمک اپسوم به آن اضافه کنید. ۲۰ دقیقه پاها را در آن قرار دهید. این کار به خصوص برای دردهایی که ناشی از خستگی مفرط و گرفتگیهای شبانه است، فوقالعاده عمل میکند.
قانون “پای برهنه ممنوع”
ما متوجه شدهایم که بسیاری از بیماران در خارج از خانه کفش طبی میپوشند اما در منزل روی سرامیک و پارکت، برهنه راه میروند.
- راهکار: ضربات مداوم پاشنه به سطح سخت خانه، التهاب را زنده نگه میدارد. همیشه یک صندل روفرشی لژدار یا دمپایی طبی که قوس پای شما را پر کند، در خانه بپوشید.
استفاده از روغنهای گیاهی ضدالتهاب
ماساژ با روغنهایی که طبع گرم دارند و جریان خون را بهبود میبخشند، میتواند دردهای عصبی را آرام کند.
- پیشنهاد: ماساژ ملایم با روغن سیاهدانه یا روغن زنجبیل قبل از خواب، به گرم شدن بافت و کاهش حس گزگز شبانه کمک میکند.
پیشنهاد مطالعه: ماساژ درمانی پا: 8 تکنیک خانگی برای کاهش سریع درد و خستگی پا
جدول مقایسهای: کدام درمان خانگی برای کدام درد مناسب است؟
انتخاب روش اشتباه ممکن است درد شما را بدتر کند. از این جدول به عنوان راهنما استفاده کنید:
| نوع درد / علت | بهترین درمان خانگی | دفعات تکرار |
| درد خنجری پاشنه (التهاب) | ماساژ با بطری یخ + کشش | ۳ بار در روز (بهویژه شب) |
| گرفتگی ناگهانی عضله (کرامپ) | حمام نمک اپسوم + مصرف موز | هر شب قبل از خواب |
| سوزش و گزگز (عصبی) | روغنمالی گرم + ویتامین B12 | شبها قبل از استراحت |
| ورم و خستگی عمومی | بالا نگه داشتن پا (Elevation) | ۲۰ دقیقه انتهای روز |
هشدار: چه زمانی درمان خانگی را متوقف کرده و به دکتر موسویان مراجعه کنیم؟
درمانهای خانگی برای دردهای گذرا و خفیف عالی هستند، اما گاهی اوقات زمان طلایی درمان را از شما میگیرند.
نکته ایمنی: اگر درد شما با وجود انجام این روشها بیش از ۷ تا ۱۰ روز ادامه داشت، یا اگر علائم زیر را دارید، درمان خانگی را متوقف کنید:
- تغییر شکل واضح در ظاهر پا یا مچ پا.
- ناتوانی در تحمل وزن (نمیتوانید روی پا بایستید).
- بیحسی کامل یا از دست دادن حس در انگشتان.
- درد شدیدی که حتی با مسکنهای معمولی هم آرام نمیشود.
دکتر علیرضا موسویان معتقد است: «درمان خانگی مانند پانسمان موقت است؛ اگر زیربنای پا (استخوانها و تاندونها) دچار مشکل ساختاری شده باشد، فقط یک بررسی تخصصی و بیومکانیکال میتواند از آسیبهای جبرانناپذیر جلوگیری کند.»
سوالات متداول
۱. آیا کمبود ویتامین باعث درد کف پا در شب میشود؟
بله، کمبود ویتامینهای گروه B (بهویژه B12) میتواند منجر به دردهای عصبی (نوروپاتی) شود. همچنین کمبود ویتامین D و منیزیم عامل اصلی گرفتگیهای عضلانی در شب هستند.
۲. چه زمانی برای درد کف پا در شب باید به پزشک مراجعه کرد؟
اگر درد با تورم شدید، قرمزی، حس گرما در پا همراه است، یا اگر دیابت دارید و دردتان رو به افزایش است، باید سریعاً به متخصص جراح پا (دکتر موسویان) مراجعه کنید.
۳. آیا پوشیدن صندل در خانه به کاهش درد شبانه کمک میکند؟
بله، راه رفتن روی سطوح سخت مثل سرامیک با پای برهنه، التهاب فاشیا را تشدید میکند. استفاده از صندلهای طبی با قوس مناسب در خانه، فشار را در طول روز مدیریت کرده و درد شبانه را کاهش میدهد.
۴. آیا درد کف پا در شب میتواند نشانه سرطان باشد؟
بسیار نادر است. اما در موارد بسیار خاص، تومورهای استخوانی یا بافت نرم میتوانند درد شبانه ایجاد کنند. به همین دلیل بررسی تخصصی توسط جراح پا برای رد گزینههای خطرناک ضروری است.
۵. بهترین پوزیشن خواب برای کاهش درد پا چیست؟
اگر درد ناشی از التهاب است، قرار دادن یک بالش زیر مچ پا برای کمی بالا نگه داشتن آن از سطح قلب میتواند تورم و درد را کاهش دهد.
4. درد کف پا یا داغی کف پا در همیشه به دلیل دیابت است؟
خیر، مشکلات عروقی (کاهش گردش خون)، تنگی کانال نخاعی (که به اعصاب پا فشار میآورد) و کمبود مزمن ویتامینها نیز از علل شایع علت درد یا داغی کف پا در شب هستند.
نتیجهگیری نهایی
درد کف پا در شب پیامی از سوی بدن شماست که نشان میدهد چیزی در سیستم بیومکانیکی، عصبی یا عروقی شما نیاز به توجه دارد. ۶ علتی که بررسی کردیم (از فاشیای پلانتار تا مشکلات عروقی) نشان میدهند که تشخیص درست، نیمی از درمان است.
فراموش نکنید که تحمل درد، تنها باعث مزمن شدن آن و آسیب به مفاصل بالاتر مثل زانو و کمر میشود.
اگر شما هم شبها با این درد دستوپنجه نرم میکنید، اجازه ندهید یک مشکل قابل درمان، کیفیت زندگی و خواب شما را نابود کند.
برای تشخیص دقیق علت درد و دریافت برنامه درمانی اختصاصی (از کفیهای نوین تا درمانهای پیشرفته جراحی و غیرجراحی)، همین حالا از طریق لینک نوبت دهی، نوبت مشاوره خود را با دکتر علیرضا موسویان، جراح و متخصص پا و مچ پا، رزرو کنید.