بسیاری از ما وقتی در انگشت شست پا احساس درد میکنیم، آن را به خستگی یا کفش نامناسب ربط میدهیم. اما اگر این درد با خشکی و سفتی همراه باشد، احتمالاً با آرتروز شست پا روبرو هستید. طبق تجربه دکتر علیرضا موسویان فوق تخصص جراحی پا و مچ پا، نادیده گرفتن این درد ساده میتواند در آینده منجر به جراحیهای پیچیده شود؛ اما خبر خوب این است که تشخیص زودهنگام، مسیر درمان را ۱۸۰ درجه تغییر میدهد. در این مقاله، از علائم هشداردهنده تا اشتباهات رایجی که دردتان را بدتر میکند و روشهای نوین جراحی را بررسی خواهیم کرد.
خلاصه این مقاله: آرتروز شست پا یا هالوکس ریجیدوس (Hallux Rigidus) تخریب غضروف مفصل شست است که باعث درد و سفتی شست پا میشود. این بیماری در مراحل اولیه با کفش طبی و تزریق قابل کنترل است، اما در مراحل پیشرفته برای حفظ توانایی راه رفتن، جراحی توسط متخصص ضروری خواهد بود.
آرتروز شست پا چیست و چرا ایجاد میشود؟
آرتروز شست پا یا هالوکس ریجیدوس، فرسایش مفصلی است که در پایه انگشت شست (مفصل MTP) رخ میدهد.
علت اصلی ایجاد آرتروز مچ پا، فشارهای مکرر به مفصل، ناهنجاریهای ساختاری پا (مثل بلند بودن استخوان متاتارس) یا آسیبهای قدیمی (مانند ضربه در فوتبال) است که باعث سایش غضروف و تشکیل استخوانهای اضافه (خار) میشود.
دکتر علیرضا موسویان در معاینات خود متوجه شدهاند که بسیاری از بیماران به دلیل ساختار خاص استخوانیشان که وراثتی است، بدون اینکه فعالیت سنگینی داشته باشند، در سنین پایین دچار این عارضه میشوند.
چگونه بفهمیم درد شست پا آرتروز است یا چیز دیگر؟
هر دردی در شست پا آرتروز نیست. تشخیص افتراقی بین نقرس، هالوکس والگوس و آرتروز حیاتی است.
پاسخ دکتر علیرضا موسویان جراح ارتوپد پا: اگر درد در بالای مفصل است و شست شما به بالا خم نمیشود، به احتمال زیاد آرتروز است. اگر درد ناگهانی، همراه با قرمزی و گرمای شدید است، احتمال نقرس وجود دارد. اگر انگشت به سمت بقیه انگشتان کج شده، مشکل هالوکس والگوس است.
دکتر علیرضا موسویان با استفاده از رادیولوژی ایستاده، فاصله بین مفصلی را چک میکنند تا قطعی بودن آرتروز را تایید کنند.
علائمی که نشان میدهد آرتروز شست پا در حال پیشرفت است
آرتروز یک بیماری ساکن نیست و مدام تغییر شکل میدهد.
علائم پیشرفت شامل: ۱. ایجاد برجستگی استخوانی در بالای شست، ۲. درد حتی در هنگام استراحت، ۳. صدای تقتق یا سایش هنگام حرکت انگشت و ۴. تغییر در نحوه راه رفتن (لنگیدن) برای فرار از درد.
این اشتباهات ساده آرتروز شست پا را بدتر میکنند
گاهی خودِ ما با رفتارهای اشتباه، سرعت تخریب مفصل را چند برابر میکنیم.
- پوشیدن کفشهای نرم و انعطافپذیر: برخلاف تصور، برای این بیماران کفش نباید از وسط تا شود! هر بار که کفش خم میشود، مفصل آرتروزی تحت فشار قرار میگیرد.
- ماساژ تهاجمی مفصل: فشار دادن مستقیم روی برجستگی استخوانی باعث التهاب بیشتر میشود.
- تزریقهای مکرر کورتون: تزریق بیش از حد میتواند بافتهای حمایتی مفصل را ضعیفتر کند.
آیا آرتروز شست پا خطرناک است؟
شاید بپرسید مگر یک انگشت چقدر اهمیت دارد؟
پاسخ دکتر علیرضا موسویان جراح ارتوپد پا: این بیماری به خودی خود مرگبار نیست، اما خطرناک از نظر عملکردی است. وقتی شست پا درد میکند، شما ناخودآگاه روی لبه خارجی پا راه میروید. این کار زنجیرهای از دردهای زانو، لگن و حتی دیسک کمر را ایجاد میکند.
طبق تجربه دکتر علیرضا موسویان، بسیاری از دردهای مزمن کمر در بیماران مسن، ریشه در یک آرتروز ساده و درماننشده در شست پا دارد.
آرتروز شست پا اگر درمان نشود چه اتفاقی میافتد؟
بیتوجهی به بدن همیشه تاوان دارد.
- تشکیل استئوفیتهای بزرگ: استخوانهای اضافه آنقدر بزرگ میشوند که پوشیدن هیچ کفشی ممکن نخواهد بود.
- تخریب کامل غضروف: مفصل کاملاً خشک میشود و درد به یک همراه همیشگی تبدیل میگردد.
- ایجاد بورسیت: کیسههای حاوی مایع در اطراف مفصل ملتهب شده و باعث تورم دائمی میشوند.
چرا بیتوجهی به درد شست پا میتواند راه رفتن را مختل کند؟
انگشت شست مسئول تحمل ۴۰ درصد از وزن بدن در مرحله بلند شدن پا از زمین است.
پاسخ دکتر علیرضا موسویان جراح ارتوپد پا: وقتی آرتروز حرکت شست را قفل میکند، شما نمیتوانید مرحله “Push-off” (هول دادن زمین) را به درستی انجام دهید. نتیجه این اتفاق، کاهش طول قدمها، خستگی زودرس و عدم تعادل در هنگام راه رفتن است.
آرتروز شست پا تا چه حد قابل درمان است؟
بسیاری میپرسند: “آیا غضروف دوباره رشد میکند؟” جواب صادقانه علم: خیر. اما…
پاسخ دکتر علیرضا موسویان جراح ارتوپد پا: آرتروز شست پا کاملاً قابل مدیریت است. در مراحل ابتدایی با تزریق اوزون، PRP و کفیهای مخصوص (Rocker Bottom)، درد تا ۹۰ درصد کنترل میشود. در مراحل پیشرفته نیز با جراحی، درد به طور کامل حذف میگردد.
چه زمانی آرتروز شست پا به جراحی نیاز دارد؟
جراحی آخرین سنگر است، اما گاهی تنهاترین راه نجات.
اگر درد با تغییر کفش و دارو آرام نمیشود، اگر استخوانهای اضافه باعث زخم شدن پوست میشوند و اگر لنگیدن شما باعث درد زانو و کمر شده است، وقت آن است که درباره جراحی پا با دکتر علیرضا موسویان مشورت کنید.
انواع جراحیهای تخصصی توسط دکتر موسویان:
- کایلوکتومی: تراشیدن استخوانهای اضافه برای باز شدن فضا (مناسب برای مراحل متوسط).
- آرترودز (فیوژن): استاندارد طلایی برای مراحل شدید. مفصل خشک میشود و درد برای همیشه از بین میرود.
از اتاق عمل تا بهبودی کامل
بسیاری از بیماران زمانی که نام «جراحی» را میشنوند دچار اضطراب میشوند. اما در متدهای نوین که توسط دکتر علیرضا موسویان اجرا میشود، هدف اصلی بازگرداندن کیفیت زندگی و حذف درد دائمی است. در ادامه، پاسخ تمام سوالات شما درباره فرآیند عمل آورده شده است.
مزایای جراحی آرتروز شست پا چیست؟
جراحی تنها یک تغییر فیزیکی نیست، بلکه راهکاری برای پایان دادن به محدودیتهاست. مزایای اصلی عبارتند از:
- حذف برجستگیهای استخوانی: برداشته شدن تودههای دردناک (خارهای استخوانی) از روی مفصل شست.
- کاهش چشمگیر درد: حذف اصطکاک استخوانها که عامل اصلی درد هنگام راه رفتن است.
در روز عمل آرتروز شست پا چه اتفاقی میافتد؟
این جراحی معمولاً به صورت سرپایی (Day Case) انجام میشود؛ یعنی شما همان روز مرخص شده و به خانه باز میگردید.
- نوع بیهوشی: عمل تحت بیحسی موضعی انجام میگیرد. تزریق در اطراف مچ پا یا پشت زانو انجام میشود تا عصبها کاملاً بیحس شوند. شما بیدار هستید اما هیچ دردی حس نمیکنید و ناحیه عمل را نمیبینید.
- زمان عمل: فرآیند جراحی حدود ۱ ساعت طول میکشد، اما با احتساب زمان آمادگی و ریکاوری، حدود ۳ ساعت در کلینیک خواهید بود.
- تکنیک جراحی: برشی در کنار مفصل شست ایجاد میشود. جراح مفصل فرسوده و استخوانهای اضافه را حذف میکند. ممکن است از پیچها یا سیمهای ظریفی برای ثابت نگه داشتن استخوان در وضعیت صحیح استفاده شود (که معمولاً تا پایان عمر بدون مشکل در پای شما باقی میمانند). زخم با بخیه بسته شده و پانسمان بزرگی روی آن قرار میگیرد.
دوران نقاهت: مسیر بازگشت به زندگی عادی
بعد از عمل، شما به بخش ریکاوری منتقل میشوید. پای شما ممکن است در گچ قرار گیرد یا کفش مخصوصی به شما داده شود.
- هفته ۱ تا ۲: استفاده از عصا الزامی است. مسکنهای تجویز شده توسط دکتر علیرضا موسویان را به طور منظم مصرف کنید. پانسمان تا ۲ هفته نباید باز شود.
- هفته ۴ تا ۶: تورم شروع به کاهش میکند و به تدریج میتوانید پوشیدن کفشهای معمولی (کتانیهای پهن و تخت) را امتحان کنید.
- هفته ۶ تا ۱۲: در این مرحله ممکن است نیاز به عکسبرداری (X-ray) باشد. اگر قدرت ترمز گرفتن ناگهانی را پیدا کرده باشید، میتوانید رانندگی را شروع کنید (حتماً با پزشک مشورت کنید).
- ۶ ماه بعد: تورم به حداقل میرسد و شما از مزایای کامل عمل بهرهمند میشوید.
- ۱۲ ماه بعد: پا به طور کامل جوش خورده و بهبودی نهایی حاصل میشود.
عوارض و خطرات احتمالی (آگاهی برای انتخاب بهتر)
مانند هر جراحی دیگری، این عمل هم ریسکهای نادری دارد که طبق اصول اخلاق پزشکی، دکتر علیرضا موسویان قبل از عمل آنها را با شما در میان میگذارند. آگاهی از این موارد به نفع بیمار است:
- عدم جوش خوردن (Non-union): در موارد نادری ممکن است استخوانها آنطور که انتظار میرود به هم نپیوندند.
- جابجایی پیچ و مهرهها: ایجاد حساسیت یا درد ناشی از پیچها که در ۱ مورد از هر ۶۰ بیمار ممکن است نیاز به خارج کردن آنها پس از بهبودی باشد.
- سفتی مفصل: محدودیت در پوشیدن کفشهای پاشنه بلند یا دشواری در فعالیتهایی مثل چمباتمه زدن (دوزانو نشستن).
- تغییرات ظاهری: شست ممکن است کمی کوتاهتر، شلتر یا بالاتر از بقیه انگشتان قرار گیرد.
- خطرات عمومی: عفونت پوست (۱ در ۸۳ نفر)، عفونت استخوان (بسیار نادر، ۱ در ۲۰۰۰ نفر) و لخته شدن خون در رگها (DVT).
- آسیب عصبی: گزگز یا بیحسی موقت در ناحیه عمل.
آیا جایگزینی برای جراحی وجود دارد؟
اگر هنوز آمادگی جراحی را ندارید، این گزینهها را میتوانید امتحان کنید:
- اصلاح کفش: استفاده از کفیهای طبی (Insoles) برای اصلاح وضعیت قرارگیری پا.
- تزریق استروئید: تا ۳ بار در سال برای کاهش التهاب و ورم شدید.
- انتظار: در برخی موارد با گذشت زمان، مفصل به طور طبیعی خشک میشود و درد کاهش مییابد، اما این فرآیند ممکن است سالها طول بکشد و راه رفتن شما را تخریب کند.
سوالات متداول
۱. آیا پد لا انگشتی برای آرتروز شست پا خوب است؟
خیر، پد لا انگشتی بیشتر برای انحراف شست (هالوکس والگوس) است و تاثیر خاصی بر روند درمان آرتروز ندارد.
۲. بهترین کفش برای این بیماران چیست؟
کفشی که لژ ضخیم داشته باشد و در قسمت پنجه خم نشود (کفشهای مدل Rocker).
۳. آیا پیادهروی برای آرتروز شست پا بد است؟
اگر کفش مناسب داشته باشید، پیادهروی ملایم منعی ندارد، اما از پیادهروی روی سطوح ناهموار پرهیز کنید.
۴. تزریق ژل بهتر است یا کورتون؟
بسته به شدت بیماری، دکتر علیرضا موسویان معمولاً ژل (هیالورونیک اسید) را برای روانسازی و کورتون را برای موارد التهاب حاد پیشنهاد میدهند.
جمعبندی و اقدام نهایی
آرتروز شست پا شاید کوچک به نظر برسد، اما میتواند تمام دنیای شما (توان حرکت) را محدود کند. تشخیص اینکه درد شما در چه مرحلهای است، تخصص ماست.
آیا آمادهاید دوباره بدون درد قدم بزنید؟ برای جلوگیری از پیشرفت بیماری و معاینه توسط دکتر علیرضا موسویان (جراح پا و مچ پا)، همین حالا از طریق نوبتدهی مطب دکتر موسویان، وقت معاینه خود را رزرو کنید. معاینه زودهنگام میتواند شما را از اتاق عمل نجات دهد.